Śląski profil ryzyka zawodowego. O nowych i starych wyzwaniach bezpieczeństwa pracy. Rozmowa z Piotrem Kalbronem, Okręgowym Inspektorem Pracy w Katowicach

W ostatnich latach dużo mówi się o legalności zatrudnienia cudzoziemców. Czy w województwie śląskim to dziś przede wszystkim problem formalny, czy już realne wyzwanie dla bezpieczeństwa pracy i nadzoru nad warunkami zatrudnienia?

To zdecydowanie nie jest już wyłącznie problem formalny. Z perspektywy Państwowej Inspekcji Pracy legalność zatrudnienia cudzoziemców stała się jednym z istotnych wyzwań związanych zarówno z bezpieczeństwem pracy, jak i ochroną praw pracowniczych.

Województwo śląskie jest regionem o bardzo dużym zapotrzebowaniu na pracowników szczególnie w budownictwie, logistyce, przetwórstwie przemysłowym, transporcie i usługach. W praktyce oznacza to rosnącą liczbę cudzoziemców zatrudnianych często w warunkach dużej rotacji pracowników, pracy zmianowej oraz w rozbudowanych strukturach podwykonawczych.

Skala zjawiska bardzo wyraźnie widoczna jest w działaniach kontrolnych OIP w Katowicach. W 2025 roku inspektorzy pracy przeprowadzili 823 kontrole legalności zatrudnienia i wykonywania pracy przez cudzoziemców. Kontrolami objęto ponad 5,9 tysiąca cudzoziemców, a nieprawidłowości stwierdzono w ponad połowie skontrolowanych podmiotów.

Najczęściej ujawniane naruszenia dotyczyły nielegalnego wykonywania pracy, powierzania pracy niezgodnie z warunkami zezwoleń, braku wymaganych dokumentów, nieprawidłowości w zakresie umów i dokumentacji pracowniczej oraz naruszeń obowiązków informacyjnych wobec urzędów pracy i organów administracji.

Należy podkreślić, że współcześnie problem legalności zatrudnienia cudzoziemców wykracza daleko poza kwestie formalne. Coraz częściej dotyczy realnych warunków wykonywania pracy – poziomu szkoleń bhp, organizacji nadzoru, czasu pracy, barier językowych czy dostępu do informacji o prawach pracowniczych.

Często zagrożenie pojawia się wtedy, gdy pracownik nie rozumie instrukcji bezpieczeństwa, zasad organizacji pracy albo procedur awaryjnych. W środowisku przemysłowym, na budowie czy w centrum logistycznym może to prowadzić do bardzo poważnych konsekwencji. Dlatego odpowiedzialny pracodawca musi dziś zapewnić nie tylko formalną legalność zatrudnienia, ale również realne warunki bezpiecznej pracy, w tym odpowiednie szkolenia, instrukcje zrozumiałe dla pracownika oraz skuteczny nadzór organizacyjny.

Warto podkreślić, że zdecydowana większość pracodawców zatrudniających cudzoziemców działa legalnie i odpowiedzialnie. Jednocześnie kontrole pokazują, że tam, gdzie pojawiają się nieprawidłowości, bardzo często dotyczą one właśnie grup pracowników znajdujących się na słabszej pozycji organizacyjnej i językowej.

Dlatego działania OIP w Katowicach obejmują dziś nie tylko kontrole w zakresie legalności zatrudnienia, ale również szeroką działalność informacyjną i prewencyjną. Prowadzone są szkolenia, działania edukacyjne oraz poradnictwo dotyczące praw pracowniczych i bezpiecznej organizacji pracy cudzoziemców.

Można więc powiedzieć, że kwestia zatrudniania cudzoziemców przestał być wyłącznie zagadnieniem administracyjnym. Stał się ważnym elementem współczesnej ochrony pracy, ponieważ bezpieczeństwo pracownika zaczyna się od legalnego, przejrzystego i odpowiedzialnie zorganizowanego zatrudnienia.

Czy Państwowa Inspekcja Pracy w regionie takim jak Śląsk powinna dziś być postrzegana wyłącznie jako organ kontrolny, czy raczej jako instytucja, która coraz mocniej pełni rolę regulatora kultury pracy i bezpieczeństwa?

Państwowa Inspekcja Pracy pozostaje przede wszystkim organem nadzoru i kontroli przestrzegania prawa pracy oraz przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy. To jest fundament naszej działalności i nie ma wątpliwości, że skuteczna kontrola oraz egzekwowanie przepisów są konieczne. Ale w regionie, takim jak województwo śląskie, sam model działania oparty wyłącznie na reakcji po wypadku albo po skardze byłby dziś po prostu niewystarczający.

Skala i złożoność współczesnych zagrożeń powodują, że inspekcja pracy musi coraz mocniej pełnić również rolę instytucji budującej kulturę bezpieczeństwa pracy. Trwałej poprawy warunków pracy nie da się osiągnąć wyłącznie poprzez sankcje administracyjne czy mandaty. Można nimi wyegzekwować wykonanie konkretnego obowiązku, ale nie da się w ten sposób zbudować odpowiedzialnej kultury organizacyjnej.

Dlatego działalność Okręgowego Inspektoratu Pracy w Katowicach obejmuje dziś bardzo szeroki zakres działań prewencyjnych, edukacyjnych i promocyjnych skierowanych zarówno do pracodawców, jak i pracowników, ale również do młodzieży oraz przyszłych uczestników rynku pracy.

W 2025 roku pracownicy OIP w Katowicach udzielili łącznie 8419 porad prawnych obejmujących ponad 14 tysięcy zagadnień tematycznych. Równolegle zrealizowano dziesiątki działań szkoleniowych, edukacyjnych i profilaktycznych – od konferencji eksperckich i seminariów, przez szkolenia online dla branży budowlanej, górniczej i przetwórstwa przemysłowego, po punkty instruktażowe organizowane bezpośrednio na budowach, telefoniczne dyżury eksperckie dla rolników oraz akcje informacyjne związane ze Światowym Dniem Bezpieczeństwa i Ochrony Zdrowia w Pracy.

Szczególne znaczenie mają również działania skierowane do młodzieży i osób rozpoczynających aktywność zawodową. OIP w Katowicach realizuje program „Kultura bezpieczeństwa”, projekt „Pierwsza praca – pierwszy krok”, konkurs „Poznaj swoje prawa w pracy”, a także inicjatywy regionalne, takie jak „Bezpieczny krok z BHP do górnictwa” czy wznowiony program „Bezpieczny bajtel na roli”.

Ważnym elementem działań OIP w Katowicach jest wcześniej wspomniana Śląska Strategia Ograniczania Wypadków przy Pracy na lata 2025–2027 oraz Akademia Dobrych Praktyk. Druga edycja Akademii została rozszerzona między innymi o tematykę ergonomii, zdrowia psychicznego i nowych technologii, co pokazuje, że współczesne bezpieczeństwo pracy obejmuje dziś znacznie więcej niż wyłącznie klasyczne zagrożenia techniczne.

Coraz większego znaczenia nabiera także działalność ekspercka i informacyjna. OIP
w Katowicach aktywnie uczestniczy w debacie dotyczącej nowych wyzwań rynku pracy, takich jak zagrożenia psychospołeczne, cyfryzacja pracy, bezpieczeństwo pracy cudzoziemców czy wpływ nowych technologii na organizację pracy. Organizowane są konferencje, debaty i działania medialne dotyczące między innymi przeciwdziałania mobbingowi, stresowi zawodowemu oraz budowania zdrowego środowiska pracy.

To pokazuje, że współczesna inspekcja pracy nie może być postrzegana wyłącznie jako instytucja represyjna. Oczywiście kontrola pozostaje podstawowym narzędziem działania państwa w obszarze ochrony pracy, ale równie ważne staje się dziś budowanie świadomości i odpowiedzialności po stronie pracodawców oraz pracowników.

W praktyce największą i najbardziej trwałą poprawę bezpieczeństwa osiągają te organizacje, które traktują bhp nie jako obowiązek narzucony z zewnątrz, ale jako element kultury organizacyjnej i jakości zarządzania. I właśnie dlatego rola Państwowej Inspekcji Pracy jako instytucji współtworzącej kulturę pracy i bezpieczeństwa będzie w kolejnych latach coraz ważniejsza.

Najkrócej mówiąc: skuteczna inspekcja pracy XXI wieku to nie tylko organ kontrolny. To również partner edukacyjny, ekspert, instytucja prewencyjna i uczestnik procesu budowania nowoczesnej kultury bezpieczeństwa pracy.

Galeria