Roboty a bezpieczeństwo: Czy automatyzacja ratuje życie?

Debata na temat robotów zazwyczaj koncentruje się wokół efektów na rynku pracy. Podczas gdy ekonomiści od dziesięcioleci zajmują się wpływem robotów na zatrudnienie i płace, istnieje inne pytanie, które zasługuje na równie dużą uwagę: czy roboty mogą ratować życie i zapobiegać urazom w miejscu pracy?

Czytaj także: Wypadek w ZG Lubin: Operator ranny podczas prac serwisowych

Niedawne badanie analizuje wpływ robotów na bezpieczeństwo w europejskich branżach w latach 2011–2019. Wykorzystano w nim dane IFR dotyczące robotów przemysłowych. Wykazano, że adopcja robotów wiąże się z redukcją śmiertelności o 4,3%. Wskaźnik urazów spadł natomiast o 3,2%. Wynik ten nie wynika wyłącznie z zastępowania pracowników maszynami. Analiza uwzględnia zmiany w poziomie zatrudnienia oraz strukturze zawodowej. Roboty przejmują niebezpieczne zadania, co zmienia treść pracy. Automatyzacja nie służy tu jedynie redukcji liczby etatów.

Jest to pierwsze badanie międzykrajowe dotyczące robotów i bezpieczeństwa w miejscu pracy, co jest szczególnie istotne w tak wysoce zróżnicowanym kontekście, jakim jest UE. Kraje różnią się pod względem specjalizacji sektorowej, instytucji rynku pracy, przepisów dotyczących bezpieczeństwa pracy i praktyk sprawozdawczych. Branże z kolei różnią się możliwościami technologicznymi, organizacją produkcji i ekspozycją na ryzyko. Analiza wielu krajów UE, zamiast skupiania się na jednym, pozwala na szerszą ocenę problemu. Dzięki temu można sprawdzić nie tylko skuteczność robotów, ale także warunki poprawy bezpieczeństwa.

W jaki sposób roboty mogą poprawić zdrowie i bezpieczeństwo w miejscu pracy

Główna intuicja stojąca za tym pozytywnym wynikiem jest prosta. Na wielu etapach produkcji roboty przemysłowe mogą zastępować pracowników w najbardziej niebezpiecznych, powtarzalnych i wymagających fizycznie zadaniach. Tym samym zmniejszają ekspozycję na materiały niebezpieczne, ciężkie ładunki lub ekstremalne ciepło. Mogą one również poprawić ergonomię, obniżając prawdopodobieństwo wypadków spowodowanych zmęczeniem, awarią lub słabą koordynacją. W tym sensie automatyzacja nie jest tylko kwestią zwiększania wydajności, ale może pomagać w zapobieganiu urazom w miejscu pracy.

Niemniej jednak teza „więcej robotów, mniej wypadków” nie jest oczywista sama w sobie. Integracja robotów przemysłowych w proces produkcyjny nie gwarantuje per se bezpieczniejszego miejsca pracy. Nowe maszyny wymagają szkolenia, przeprojektowania przepływów pracy, jasnej komunikacji i bezpiecznej interakcji na linii pracownik–maszyna. Bez uzupełniających zmian organizacyjnych automatyzacja może przynieść niewiele korzyści lub wręcz stworzyć nowe zagrożenia. Jest to ważne, ponieważ przesuwa punkt ciężkości z samej technologii na szersze środowisko organizacyjne i instytucjonalne, w którym jest ona wdrażana. Nasze ustalenia wskazują właśnie ten kierunek.

Asymetryczny wpływ: branże są różne

Robotyzacja nie wpływa pozytywnie w równym stopniu na wszystkie branże. Jej oddziaływanie koncentruje się głównie w sektorach zaawansowanych technologicznie, takich jak elektronika czy farmaceutyka. W tych sektorach redukcja wypadków śmiertelnych i urazów jest znacznie silniejsza. Z kolei w działaniach produkcyjnych o niższym poziomie technologicznym, gdzie dochodzi do większości urazów i zgonów w miejscu pracy, korzyści w zakresie bezpieczeństwa nie materializują się.

Przyczyną tego asymetrycznego wpływu może być specyfika sektorów high-tech. Firmy te konkurują głównie poprzez jakość, innowacje oraz rozwój kompetencji. W tych sektorach adopcja robotów przemysłowych jest zatem bardziej prawdopodobna jako element szerszych procesów modernizacji organizacyjnej. Jest to mniej prawdopodobne w sektorach tradycyjnych, gdzie konkurencja często opiera się w większym stopniu na redukcji kosztów.

Asymetryczny wpływ: instytucje mają znaczenie

Redukcja śmiertelnych i nieśmiertelnych wypadków przy pracy związana z robotyzacją jest silniejsza w krajach, w których pracownicy mają większy głos wewnątrz firmy (tj. tam, gdzie rady zakładowe cieszą się prawem do współdecydowania), takich jak Austria i Niemcy. Z kolei tam, gdzie reprezentacja pracowników jest słabsza, a rady zakładowe mają jedynie uprawnienia konsultacyjne, efekt bezpieczeństwa znika.

Odkrycie to sugeruje, że instytucje nie reagują po prostu na zmiany technologiczne; mogą one aktywnie kształtować ich kierunek i trajektorię. Gdy pracownicy uczestniczą w procesach decyzyjnych, organizacja prawdopodobnie osiąga efekt bardziej przyjazny dla pracy. Instytucje mają kluczowy wpływ na charakter automatyzacji. Decydują one, czy stanie się ona narzędziem poprawy bezpieczeństwa. Alternatywą jest wykorzystanie jej jedynie do intensyfikacji i fragmentacji pracy.

Poza techno-optymizmem i techno-pesymizmem

Zbyt często debata na temat automatyzacji jest formułowana w kategoriach binarnych: albo roboty przemysłowe są dobre (bo podnoszą produktywność), albo są złe (bo wypierają siłę roboczą). Wyniki podważają to podejście, sugerując, że roboty przemysłowe mogą poprawić warunki pracy, przynajmniej jeśli chodzi o zdrowie fizyczne i bezpieczeństwo. Nie należy ich jednak generalizować: tylko niektóre formy automatyzacji, tj. roboty przemysłowe w przetwórstwie, pod pewnymi warunkami, w sektorach wysokich technologii i w krajach z instytucjami przyjaznymi pracownikom, redukują urazy i śmiertelność w miejscu pracy.

Jednak nawet tam, gdzie poprawiają one bezpieczeństwo fizyczne, mogą nadal przekształcać pracę w sposób, który zwiększa presję i negatywnie wpływa na dobrostan pracowników. Inne technologie, takie jak algorytmiczne systemy zarządzania i cyfrowy monitoring, mogą mieć jeszcze bardziej niejednoznaczne skutki, zwiększając stres, intensyfikując pracę i ograniczając autonomię pracownika. Kwestią nie jest zatem to, czy automatyzacja jest dobra czy zła, ale w jaki sposób jest wdrażana, kto nią zarządza i czyim interesom służy.

Może Cię również zainteresować: Wstrząs KWK Rydułtowy: Wypadek i odprężenie w ścianie XIII-E1

Źródło: IFR