Nanomateriały w pracy: zagrożenia, ocena ryzyka i obowiązki

Rozwój technologiczny i powszechne stosowanie nanotechnologii sprawiły, że nanomateriały trafiły do licznych zakładów produkcyjnych i usługowych. Choć stwarzają nowe możliwości przemysłowe, dla służb BHP oraz pracodawców stanowią istotne wyzwanie w kontekście zapewnienia bezpiecznych warunków pracy.

Czytaj także: Zapylenie na stanowisku pracy a choroby zawodowe

Czym są nanomateriały?

Zgodnie z aktualną definicją zawartą w Zaleceniu Komisji Europejskiej (2022/C229/01), nanomateriał oznacza materiał składający się z cząstek w stanie stałym (samodzielnych, w agregatach lub aglomeratach), w którym co najmniej 50% cząstek w liczbowym rozkładzie wielkości spełnia określone kryteria wymiarowe (np. co najmniej jeden wymiar zewnętrzny mieści się w zakresie 1–100 nm).

W środowisku pracy wyróżnia się m.in.:

• nanoproszki (np. metale, ceramika),
• nanorurki węglowe oraz nanowłókna,
• nanozawiesiny i nanoaerozole,
• materiały nanokompozytowe.

Co istotne dla służb BHP, nanocząstki mogą występować nie tylko jako celowo stosowany surowiec, ale również jako produkt uboczny procesów technologicznych – np. podczas obróbki mechanicznej (szlifowanie, polerowanie) czy w miejscach powstawania pyłów i aerozoli.

Drogi wnikania i zagrożenia zdrowotne

Ze względu na swoje mikroskopijne rozmiary oraz znaczną powierzchnię właściwą, nanomateriały mogą wykazywać odmienne, znacznie bardziej szkodliwe właściwości niż ich odpowiedniki w skali makro.

Czynniki te mogą dostawać się do organizmu pracownika poprzez:

1. Układ oddechowy – najczęstsza i najbardziej niebezpieczna droga narażenia. Z racji niskiej masy nanopyły długo utrzymują się w powietrzu. Mogą wnikać głęboko do pęcherzyków płucnych, prowadząc do zwłóknień, stanu zapalnego, a w przypadku niektórych nanostruktur (np. nanorurek węglowych o budowie zbliżonej do włókien azbestu) – zmian nowotworowych.
2. Skórę – szczególnie w przypadku stosowania nanozawiesin i płynów, gdzie skóra nie stanowi pełnej bariery ochronnej.
3. Układ pokarmowy.

Cząstki o wymiarach poniżej 20 nm mogą przenikać do układu krwionośnego i kumulować się w narządach wewnętrznych. Dodatkowo silne rozdrobnienie materiałów stałych stwarza podwyższone ryzyko wybuchu i pożaru – dotyczy to także substancji, które w skali makro nie są łatwopalne.

Obowiązki pracodawcy i karty charakterystyki

Na mocy Kodeksu pracy oraz przepisów dotyczących czynników chemicznych, brak pełnych danych toksykologicznych nie zwalnia pracodawcy z obowiązku chronienia pracowników. W sytuacji niepewności co do dokładnych właściwości nanomateriału, należy stosować zasadę ostrożności i traktować go jako czynnik potencjalnie niebezpieczny.

Kluczowym źródłem informacji dla służb BHP są karty charakterystyki. Zgodnie z rozporządzeniem Komisji (UE) 2020/878, w kartach charakterystyki musi znaleźć się jednoznaczne zaznaczenie słowem „nanopostać” oraz podanie szczegółowych informacji dotyczących bezpieczeństwa danej formy (np. pylistości).

Jak przeprowadzić ocenę ryzyka zawodowego?

Wobec braku powszechnych normatywów higienicznych (NDS) dla większości nanocząstek, PIP zaleca uporządkowaną procedurę postępowania przy ocenie ryzyka:

1. Inwentaryzacja: Sporządzenie spisu stosowanych lub uwalnianych nanomateriałów (surowce, produkty uboczne) oraz wykaz stanowisk pracy.
2. Identyfikacja zagrożeń: Zebranie kart charakterystyki oraz danych z literatury naukowej.
3. Wykaz prac i środków ochrony: Określenie czynności narażających pracowników oraz audyt stosowanych zabezpieczeń.
4. Szacowanie ryzyka: Zastosowanie uproszczonych metod oceny (np. metodyki CIOP-PIB opartej na wskaźnikach ciężkości następstw i prawdopodobieństwa).
5. Wdrożenie działań zapobiegawczych.

Środki profilaktyczne i ochrona indywidualna

Zarządzanie ryzykiem powinno opierać się na standardowej hierarchii środków zaradczych:

• Eliminacja i substytucja: Zamiana technologii na niestwarzającą emisji nanocząstek lub stosowanie nanomateriałów w formie zamkniętej (pasty, zawiesiny, kapsułki) zamiast sypkich proszków.
• Hermetyzacja i izolacja: Prowadzenie procesów w zamkniętych układach oraz pod wyciągami.
• Wentylacja: Stosowanie miejscowej wentylacji wyciągowej wyposażonej w filtry HEPA (bez recyrkulacji powietrza).
• Procedury czyszczenia: Sprzątanie stanowisk wyłącznie na mokro lub odkurzaczami przemysłowymi z filtrami HEPA (zakaz sprzątania na sucho).
• Szkolenia: Edukacja pracowników w zakresie zagrożeń, procedur awaryjnych i prawidłowego użytkowania ŚOI.

Dobór środków ochrony indywidualnej (ŚOI)

Gdy środki ochrony zbiorowej są niewystarczające, konieczne jest wyposażenie pracowników w sprzęt ochrony układu oddechowego. Ze względu na wysoki stopień penetracji nanocząstek zaleca się stosowanie filtrów klasy P3 połączonych z pełnymi maskami lub półmaskami i szczelnymi goglami ochronnymi. Należy również pamiętać o odzieży ochronnej zapobiegającej przenikaniu nanozawiesin przez skórę oraz o bezpiecznych procedurach jej czyszczenia.

Może Cię również zainteresować: Choroby zawodowe 2025: Najnowszy raport IMP

Źródło: Okręgowy Inspektorat Pracy w Katowicach