Dawki od radonu w miejscach pracy

Przekroczenie poziomu odniesienia radonu (300 Bq/m³) w miejscu pracy nakłada na pracodawcę obowiązek obliczenia dawki promieniowania i wdrożenia działań naprawczych. Zaniechanie procedur może skutkować koniecznością zakwalifikowania pracowników do kategorii narażenia A lub B oraz objęcia ich monitoringiem dozymetrycznym. Jak prawidłowo wyliczyć dawkę i obniżyć stężenie gazu w budynku?

Czytaj także: Obcięcie dłoni podczas obsługi gilotyny

Zgodnie z polskim prawem (Dz.U. z 2021 r., poz. 1657) dawkę skuteczną E przy narażeniu na radon wyznacza się na podstawie stężenia energii potencjalnej promieniowania α produktów jego rozpadu.

Aby obliczyć roczną dawkę, do wzorów należy podstawić wartość średniorocznego stężenia radonu powiększoną o niepewność pomiaru.

Podstawowe parametry obliczeniowe:

• Czas pracy: Standardowo przyjmuje się 2000 godzin rocznie.
• Współczynnik równowagi (F): W obliczeniach dla domów i miejsc pracy przyjmuje stałą wartość 0,4.
• Współczynnik konwersji (kf): Wynosi odpowiednio 1,1 dla domów mieszkalnych oraz 1,4 dla miejsc pracy.

Przykład obliczeniowy: Pracownik spędza w pracy 2000 godzin rocznie. Średnioroczne stężenie radonu wynosi 270 Bq/m3, a niepewność pomiaru to 30 Bq/m3. Do obliczeń bierzemy sumę tych wartości, czyli 300 Bq/m3. Odpowiada ona poziomowi odniesienia.

Ważne: Nadchodzą zmiany w prawie

Międzynarodowa Komisja Ochrony Radiologicznej (ICRP) zarekomendowała nowe, wyższe współczynniki konwersji dawki (np. 5,7 mSv dla zamkniętych miejsc pracy). Większość krajów UE wdrożyła już te przepisy – Polska, zgodnie z zaleceniami Komisji Europejskiej, również jest zobowiązana do ich wprowadzenia.

Kwalifikacja pracowników do kategorii narażenia na promieniowanie jonizujące

Zgodnie z artykułem 23c ust. 3 ustawy Prawo atomowe w przypadku miejsc pracy zlokalizowanych wewnątrz pomieszczeń na poziomie parteru lub w piwnicy na terenach wymienionych w Rozporządzeniu Ministra Zdrowia (DzU z 2020 r., poz. 1139) kierownik jednostki jest zobowiązany podjąć działania zapewniające ograniczenie narażenia na radon, jeśli jego stężenie przekroczy poziom odniesienia.

Art. 23c ust. 4 Prawa atomowego dotyczy podziemi i stacji uzdatniania wód. Chodzi o tereny wskazane w rozporządzeniu Ministra Zdrowia. Kierownik musi ograniczyć narażenie pracowników, gdy dawka radonu przekracza 1 mSv rocznie.

Jeśli pomimo podjęcia działań zapobiegawczych nie uda się obniżyć stężenia radonu poniżej poziomu odniesienia (dla miejsc pracy wewnątrz pomieszczeń zlokalizowanych na parterze lub w piwnicy) lub dawki skutecznej od radonu <1 mSv/rok (dla miejsc pracy zlokalizowanych pod ziemią lub związanych z uzdatnianiem wód podziemnych), pracownik powinien zostać zakwalifikowany do jednej z 2 kategorii narażenia: A lub B. Pracownik narażony na dawkę roczną powyżej 6 mSv trafia do kategorii A. Przy niższej lub równej dawce obowiązuje kategoria B.

Pracownicy kategorii A są objęci indywidualnym monitoringiem dozymetrycznym. Miejsce pracy, w którym możliwe jest otrzymanie dawki skutecznej kwalifikującej do kategorii A, jest wydzielone i oznaczone jako teren kontrolowany. Pracownicy kategorii B są objęci monitoringiem dozymetrycznym środowiskowym w miejscu wykonywanej pracy. Kierownik jednostki może jednak objąć ich także stałym monitoringiem indywidualnym. Miejsce pracy, w którym możliwe jest otrzymanie dawki skutecznej kwalifikującej do kategorii B i które nie zostało zakwalifikowane do terenów kontrolowanych, zostaje wydzielone i oznaczone jako teren nadzorowany.

Zalecane działania w przypadku zarejestrowania stężenia radonu >300 Bq/m3

Procedura działania po przekroczeniu poziomu odniesienia (300 Bq/m3) w miejscu pracy:

• obliczenie rocznej dawki efektywnej dla pracowników na podstawie czasu pracy wskazanego przez kierownika jednostki organizacyjnej; jeśli dawka efektywna jest w zakresie:
  • <1 mSv/rok – podejmowanie działania nie jest konieczne,
  • 1–6 mSv/rok – należy przypisać pracownika do kategorii B,
  • >6 mSv/rok – należy przypisać pracownika do kategorii A;
• pisemne poinformowanie pracowników o zwiększonym narażeniu na radon, wynikach pomiarów stężenia radonu w miejscu pracy, otrzymanych przez nich dawkach promieniowania oraz działaniach podejmowanych w celu ograniczenia narażenia na radon w miejscu pracy (zgodnie z art. 23c ust. 2 ustawy Prawo atomowe);
• zalecenie wizji lokalnej z przyrządem aktywnym w celu identyfikacji dróg wnikania radonu do budynku;
• podjęcie działań mających na celu obniżenie stężenia radonu w budynku (np. uszczelnienie fundamentów, zwiększenie wentylacji, instalacja dodatkowej wentylacji, ograniczenie czasu pracy w danym pomieszczeniu);
• wykonanie pomiarów kontrolnych.

Postępowanie w przypadku przekroczenia poziomu odniesienia (300 Bq/m3) w budynku mieszkalnym:

• podjęcie działań mających na celu obniżenie stężenia radonu w budynku, a po ich przeprowadzeniu – wykonanie pomiarów kontrolnych (zalecany jest dłuższy czas ekspozycji detektora, np. 3–12 miesięcy);
• zalecenie wizji lokalnej z przyrządem aktywnym w celu identyfikacji dróg wnikania radonu do budynku;
• uszczelnienie zidentyfikowanych/możliwych dróg wnikania radonu do budynku oraz optymalizacja działania wentylacji grawitacyjnej.

Postępowanie w przypadku uzyskania rozbieżnych stężeń radonu w budynku (w jednym pomieszczeniu <300 Bq/m3, a w dru- gim np. >600 Bq/m3):

• ponieważ rozbieżności zdarzają się stosunkowo często, należy wykonywać pomiary w każdym pomieszczeniu, w którym pracownicy przebywają >2 h/d;
• przeprowadzenie wizji lokalnej;
• przeprowadzenie pomiarów przyrządem aktywnym w celu identyfikacji dróg wnikania radonu do budynku;
• podjęcie działań mających na celu obniżenie stężenia radonu w pomieszczeniu/budynku, a po ich przeprowadzeniu – wykonanie pomiarów kontrolnych.

To, jak należy reagować na konkretne wyniki stężenia radonu, pokazuje rycina 5.

Miarą narażenia na promieniowanie jonizujące jest dawka skuteczna. Zależy ona od stężenia radonu, czasu ekspozycji oraz współczynników konwersji.

Kiedy stężenie radonu jest wysokie, ale czas pracy w danym pomieszczeniu krótki, pracownik otrzyma mniejszą dawkę skuteczną niż w sytuacji odwrotnej, gdy stężenie jest niższe, ale czas przebywania w pomieszczeniu dłuższy. Pracownik przebywający przez 50 h/rok w pomieszczeniu o stężeniu 600 Bq/m3 otrzyma dawkę 0,09 mSv. Przy 1000 h/rok i stężeniu 400 Bq/m3 dawka ta wyniesie już 1,25 mSv.

Warto podkreślić, że detektory śladowe eksponowane w miejscu pracy rejestrują stężenie radonu także poza godzinami pracy pracowników, tj. w nocy i w weekendy, gdy stężenie jest wyższe (z powodu np. zamknięcia drzwi i okien, wyłączenia klimatyzacji).

Uwaga

Z punktu widzenia określenia narażenia pracownika wynik pomiaru może być zawyżony w stosunku do stężenia radonu, na które narażony jest pracownik w czasie przebywania w miejscu pracy. Przed decyzją o podjęciu działań ograniczających narażenie sugeruje się konsultację uzyskanych wyników z ekspertami, np. z Polskiego Centrum Radonowego (PCRn). Istnieją metody wyznaczania współczynnika korygującego uzyskany wynik długoterminowego pomiaru tylko dla stężenia radonu występującego w godzinach pracy pracowników.

W rekomendacjach zawartych w „ICRP statement on radon” z 2009 r. ICRP zaleca stężenie radonu 1000 Bq/m3 jako wartość graniczną dla zastosowania wymogów ochrony radio- logicznej w miejscu pracy w sytuacji narażenia.

Na podstawie tych rekomendacji PCRn sugeruje przyjęcie wartości średniorocznego stężenia radonu 1000 Bq/m3 jako tzw. poziomu działania (action level) dla radonu w miejscu pracy. Jest to podejście zgodne także z zaleceniami Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej (wg International Atomic Energy Agency, Safety Reports Series No. 33). Odpowiada otrzymaniu przez pracownika dawki skutecznej ok. 6 mSv przy założeniu czasu pracy 2000 h/rok i współczynniku równowagi między radonem i jego pochodnymi 0,4. Ta wartość poziomu działania dla radonu mieści się w połowie zakresu (500–1500 Bq/m3) zalecanego przez ICRP w ICRP 65.

Jest to jednak tylko zalecenie: obowiązujące w styczniu 2026 r. przepisy prawa nie obligują do takiego działania.

Może Cię również zainteresować: Cudzoziemcy w rolnictwie – jak legalnie zatrudniać?

Źródło: Instytut Medycyny Pracy im. prof. J. Nofera w Łodzi