Klimat to nowa rzeczywistość BHP

Zmiany klimatyczne stają się kluczowym wyzwaniem dla bezpieczeństwa pracy. W ciągu najbliższych 25 lat ekstremalna pogoda, migracje i rozwój AI drastycznie zmienią warunki w europejskich firmach. Analizujemy, jak „inteligentne materiały” i gospodarka obiegu zamkniętego wpłyną na zdrowie pracowników oraz czy obecne systemy ochrony są gotowe na te rewolucyjne zmiany.

Czytaj także: Rozmowa z Justyną Wachnicką prelegentką III edycji konferencji „Kobiety w BHP”

Tło i kontekst

Niniejsza nota polityczna (policy brief) jest częścią serii poświęconej wyzwaniom i możliwościom w zakresie BHP związanym ze zmianami klimatu i kryzysami. Poprzez opracowanie, badanie i analizę przyszłych scenariuszy, badanie to miało na celu zgłębienie potencjalnych pośrednich skutków zmian klimatu na BHP. Analizowano również charakter pracy w Europie w perspektywie najbliższych 10 do 25 lat.

Niniejsza nota, pierwsza z trzech, nakreśla kluczowe czynniki i trendy kształtowane przez zmiany klimatu, które z kolei wpływają na BHP i świat pracy. Pozostałe dwie noty z tej serii koncentrują się na kluczowych zagrożeniach i szansach w przyszłości, a także na scenariuszach przyszłości. Spostrzeżenia opisane w tej nocie opierają się głównie na przeglądzie dowodów. Uwzględniają one również wkład ekspertów zebrany poprzez ankietę online i warsztaty dla interesariuszy. Wśród ekspertów znaleźli się przedstawiciele środowisk akademickich, instytucji badawczych, związków zawodowych, organizacji pracodawców i przemysłu. Oferowali oni zróżnicowaną wiedzę specjalistyczną w zakresie klimatu, BHP oraz metodologii badań foresightowych. Więcej informacji dostępnych jest w raporcie końcowym projektu.

Przyszłe kluczowe czynniki i trendy napędzane klimatem wpływające na BHP

Kluczowe czynniki i trendy kształtujące BHP w odpowiedzi na zmiany klimatu wpływają na bezpieczeństwo pracy na różne sposoby, ale także wchodzą ze sobą w interakcje, często potęgując ryzyko lub generując nowe wyzwania dla pracowników. Zrozumienie ich skutków i wzajemnych powiązań jest niezbędne do przewidywania pojawiających się problemów BHP. Pozwala ono również na projektowanie skutecznych, inkluzywnych polityk mających na celu ochronę pracowników w szybko zmieniającym się środowisku.

Przykłady pośrednich skutków zmian klimatu

• Migracja napędzana klimatem: Zmiany klimatu mogą sprawić, że niektóre regiony staną się niezdatne do zamieszkania, co doprowadzi do migracji na dużą skalę. Może to zmienić skład siły roboczej i zwiększyć powszechność pracy nieformalnej, tworząc jednocześnie wyzwania, takie jak bariery językowe, które utrudniają komunikację w zakresie bezpieczeństwa.
• Strategie adaptacyjne i mitygacyjne: Zmiany klimatu wymuszają działania adaptacyjne i łagodzące (mitygacyjne), które wpływają na świat pracy i BHP. Przykładowo, modyfikacje infrastruktury i planowania urbanistycznego w odpowiedzi na powodzie lub fale upałów mogą zmienić środowisko i procesy pracy. Niosą one istotne konsekwencje dla BHP. Podobnie, przyjęcie AI i technologii cyfrowych w celu zwiększenia odporności klimatycznej może stworzyć nowe role i wymagania kompetencyjne, potencjalnie wprowadzając nowe wyzwania w obszarze BHP.

Strategie adaptacyjne i mitygacyjne

Opierając się na silnym konsensusie naukowym Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (IPCC) dotyczącym pogarszającego się kryzysu klimatycznego, Europa opracowuje i wdraża szereg strategii adaptacyjnych i mitygacyjnych. Unia Europejska wzmocniła swoją agendę klimatyczną. Przyjęła ona cel redukcji emisji gazów cieplarnianych netto o 90% do 2040 r. w porównaniu z poziomem z 1990 r. (ESG News, 2025). Opiera się to na pośrednim celu redukcji o 55% do 2030 r., wyznaczonym w ramach pakietu „Fit for 55” (Rada UE, 2025). Aby przyspieszyć dekarbonizację przemysłu, zainaugurowany w 2021 r. „Czysty ład przemysłowy” przeznacza około 100 mld EUR na czyste technologie, odnawialne źródła energii, uproszczenie regulacji oraz powołanie banku dekarbonizacji (Komisja Europejska, 2025).

Strategia UE w zakresie adaptacji do zmian klimatu z 2021 r. promuje inteligentniejszą, szybszą i systemową adaptację. Wykorzystuje ona w tym celu dane, narzędzia i rozwiązania oparte na naturze (Komisja Europejska, 2021). Dodatkowo, misja UE w zakresie adaptacji do zmian klimatu mobilizuje setki władz regionalnych i lokalnych do wdrażania środków odporności dostosowanych do lokalnych kontekstów (Europejska Agencja Środowiska, 2026).

Strategie adaptacyjne i mitygacyjne mają istotne znaczenie dla BHP. Mitygacja (np. przejście na OZE) może wprowadzać nowe ryzyka, takie jak ekspozycja na nowe materiały czy zmiany w procesach pracy. Adaptacja (np. budowanie odporności) może zwiększać zakres pracy na zewnątrz, potęgując narażenie na ekstremalną pogodę lub zagrożenia biologiczne. Tempo zmian regulacyjnych może być wyzwaniem dla małych firm, zwiększając ryzyko niedostatecznej ochrony pracowników.

Automatyzacja i wykorzystanie technologii

Cyfryzacja i sztuczna inteligencja (AI) są coraz częściej uznawane za kluczowe narzędzia w walce ze zmianami klimatu, przyczyniając się jednocześnie do poprawy wyników BHP. AI może optymalizować zużycie energii, monitorować warunki środowiskowe i wzmacniać systemy wczesnego ostrzegania przed ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi. Technologie cyfrowe mogą automatyzować niebezpieczne zadania i usprawniać monitorowanie bezpieczeństwa w miejscu pracy.

Przyjęcie tych technologii może jednak wprowadzać nowe wyzwania BHP. Szybkie innowacje i pośpieszne wdrażanie mogą prowadzić do niezamierzonych konsekwencji, zwłaszcza gdy rozwój technologii wyprzedza regulacje prawne. Poprzednie badania EU-OSHA wskazywały na ryzyka związane z cyfryzacją. Należą do nich zagrożenia cybernetyczne, obciążenia psychiczne wynikające z wydłużonego czasu przed ekranem oraz problemy na linii człowiek-maszyna.

Gospodarka o obiegu zamkniętym (Circular Economy)

UE aktywnie promuje gospodarkę o obiegu zamkniętym od 2015 r. Podejście to ma na celu łagodzenie zmian klimatu poprzez wydłużanie cyklu życia produktów i minimalizację odpadów. Do 2021 r. zatrudnienie w tym sektorze w Europie wzrosło do ponad 4 milionów osób, a szacuje się, że do 2030 r. może powstać 700 000 nowych miejsc pracy. Przejście na ten model tworzy szanse (np. automatyzacja recyklingu redukująca ekspozycję na zagrożenia). Wiąże się ono jednak również z wyzwaniami, takimi jak nowe ryzyka związane z nietypowymi materiałami i procesami projektowania.

Niestabilność ekonomiczna

Zmiany klimatu wpływają na gospodarkę poprzez alokację zasobów, wzorce inwestycyjne i handel międzynarodowy. Ekstremalne zjawiska pogodowe zakłócają łańcuchy dostaw i niszczą infrastrukturę. W samym 2023 r. fale upałów spowodowały utratę 490 miliardów godzin pracy na całym świecie. Niestabilność ekonomiczna może sprawić, że inwestycje w BHP zostaną odsunięte na dalszy plan, co zwiększa ryzyko dla pracowników i prowadzi do wzrostu niepewnych form zatrudnienia (precarious employment).

Migracja napędzana klimatem

Szacuje się, że do 2050 r. może pojawić się nawet 200 milionów migrantów środowiskowych. Migracja wnosi nowe umiejętności do siły roboczej. Jednakże migranci są często narażeni na gorsze warunki życia i zwiększone ryzyko wypadków przy pracy z powodu ograniczonego dostępu do ochrony zdrowia i szkoleń BHP. Bariery językowe i kulturowe mogą dodatkowo utrudniać zrozumienie instrukcji bezpieczeństwa.

Nowe materiały

Strategie adaptacyjne wprowadzają nowe materiały, w tym nanomateriały i czynniki biologiczne, stosowane w budownictwie czy produkcji w celu zwiększenia wydajności. Ich nowatorskie właściwości mogą jednak nieść nieznane dotąd ryzyka zdrowotne (np. wdychanie nanocząsteczek). Zgodnie z hierarchią środków kontroli BHP, kluczowe jest eliminowanie tych zagrożeń lub zastępowanie ich mniej szkodliwymi substancjami. Z drugiej strony, postęp w nauce o materiałach może przynieść lepsze, lżejsze i skuteczniejsze środki ochrony indywidualnej (ŚOI).

Dysproporcje społeczne i majątkowe

Zmiany klimatu nieproporcjonalnie dotykają uboższe populacje, mieszkańców obszarów wiejskich oraz grupy marginalizowane. Niektóre polityki klimatyczne mogą pogłębiać nierówności dochodowe (np. poprzez wzrost cen energii). Utrata miejsc pracy związana z klimatem dotyka głównie sektory takie jak rolnictwo, rybołówstwo i turystyka. W branżach tych zatrudnionych jest wielu pracowników o niskich dochodach, często pozbawionych podstawowej ochrony BHP.

Kluczowe wnioski

• Konsensus naukowy: Zmiany klimatu intensywnie wpływają na BHP. Decydenci muszą poruszać się w warunkach niepewności, co utrudnia adresowanie pojawiających się ryzyk. Niezbędne jest holistyczne podejście, koordynacja działań i integracja kwestii BHP ze wszystkimi politykami klimatycznymi.
• Inkluzywność: Priorytetem powinny być strategie chroniące populacje wrażliwe, takie jak migranci. Mechanizm Sprawiedliwej Transformacji (Just Transition Mechanism) UE oferuje ramy pozwalające na fair traktowanie regionów i pracowników najbardziej dotkniętych odchodzeniem od paliw kopalnych.
• Współpraca: Uznając wieloaspektowe skutki zmian klimatu, interesariusze muszą współpracować, aby tworzyć bezpieczniejsze i bardziej odporne środowiska pracy, które chronią zdrowie i bezpieczeństwo pracowników w coraz bardziej nieprzewidywalnych warunkach.

Może Cię również zainteresować: Wypadek KWB Bełchatów: Upadek operatora z żurawia na odkrywce

Źródło: EU-OSHA