Choroby zawodowe w górnictwie. Raport 2021–2025

Bezpieczeństwo pracy w przemyśle wydobywczym stanowią jeden z najbardziej wymagających obszarów działalności inżynieryjno-prewencyjnej. Specyfika zagrożeń naturalnych oraz technologicznych występujących w górnictwie podziemnym sprawia, że choroby zawodowe stanowią permanentne wyzwanie dla służb BHP oraz organów nadzoru. W przeciwieństwie do nagłych wypadków, choroby zawodowe rozwijają się latami, często ujawniając się dopiero po przejściu pracownika na emeryturę.

Czytaj także: Wypadek w KGHM. Pracownik ranny na poziomie 650 m

Poniższe opracowanie opiera się na danych Wyższego Urzędu Górniczego, a także Instytutu Medycyny Pracy. Opracowanie to zawiera szczegółową analizę struktury oraz dynamiki chorób zawodowych w polskim sektorze wydobywczym w latach 2021–2025. Ponadto przedstawia ono uwarunkowania demograficzne, jakimi charakteryzują się te schorzenia.

Czym są choroby zawodowe w świetle przepisów?

Zgodnie z definicją, za chorobę zawodową uważa się schorzenie wymienione w oficjalnym wykazie. Musi ono powstać w wyniku działania czynników szkodliwych w środowisku pracy bądź w związku ze sposobem jej wykonywania, co potwierdza ocena warunków pracy.

W górnictwie podziemnym czynniki te występują w wyjątkowo dużym natężeniu, sprawiając, że choroby zawodowe nadal stanowią kluczowe wyzwanie profilaktyczne. Choć wdrażane są nowoczesne środki ochrony, choroby zawodowe w tym sektorze wciąż zbierają obfite żniwo.

Struktura zachorowań: Pylice płuc dominują statystyki

Analiza danych Instytutu Medycyny Pracy (IMP) za lata 2021–2025 nie pozostawia złudzeń – choroby zawodowe w górnictwie są zdominowane przez jedno konkretne schorzenie. Co więcej, udział procentowy poszczególnych rozpoznań w strukturze zachorowań w tym okresie, w szczególności z uwzględnieniem pylicy płuc, przedstawia się następująco:

• Pylice płuc – odpowiadają za aż 92,1% wszystkich przypadków
• Trwały ubytek słuchu – stanowi 2,6% zachorowań
• Zespół wibracyjny – to 0,4% zgłoszeń
• Przewlekłe zapalenie oskrzeli – dotyczy 0,2% przypadków
• Inne choroby zawodowe – obejmują łącznie 5,0% statystyk

Statystyki za 2025 rok dotyczące pracowników i emerytów czynnych kopalń węgla kamiennego pokazują, że pylica płuc zdominowała rejestr chorób zawodowych. Rozpoznano ją u 68 osób (co stanowi 94% ogółu), podczas gdy na inne choroby zawodowe zapadły zaledwie 4 osoby (6%).. W 2024 roku proporcje te wynosiły odpowiednio: 80 przypadków pylicy płuc (88%) i 11 przypadków na pozostałe choroby zawodowe (12%).

Analiza dynamiki zachorowań w latach 2021–2025

Zgodnie ze wstępnymi danymi Instytutu Medycyny Pracy, w okresie pięcioletnim (2021–2025) w całym polskim górnictwie zdiagnozowano łącznie 2030 przypadków zachorowań. Z tej liczby aż 1870 przypadków (ponad 92%) stanowiła pylica płuc.

Obserwacja trendu ogólnokrajowego wskazuje bowiem na systematyczny spadek liczby rejestrowanych przypadków w kategorii chorób zawodowych. W skali całej Polski w 2023 roku odnotowano faktycznie 3002 przypadki zachorowań. W kolejnych latach nastąpił zaś spadek: w 2024 roku do poziomu 2711 przypadków (o ponad 10%), a w 2025 roku do 2436 zachorowań.

Zbieżną tendencję spadkową notuje się w samym górnictwie – w 2025 roku ujawniono tam 425 przypadków, co w zestawieniu z rokiem 2024 (467 przypadków) oznacza spadek o 9,8%.

Roczna zachorowalność na wybrane choroby zawodowe w górnictwie ogółem (2023–2025):

Pylica azbestowa w Dolnośląskim Zagłębiu Węglowym

Analizując choroby zawodowe, nie sposób pominąć specyfiki dawnego Dolnośląskiego Zagłębia Węglowego. Choć kopalnie te od lat nie funkcjonują, u byłych pracowników nadal diagnozowane są choroby zawodowe – w tym pylica azbestowa.

W 2025 roku u byłych pracowników tego rejonu zarejestrowano 101 przypadków pylicy azbestowej. Stanowiło to ponad 26% wszystkich pylic stwierdzonych w górnictwie ogółem. Choć odnotowano spadek w porównaniu do 2024 roku (ze 118 przypadków), pylica azbestowa wciąż stanowi poważny odsetek zachorowań.

W ujęciu poszczególnych kopalń w fazie likwidacji, statystyki pylicy azbestowej w 2025 roku wyglądały następująco:

• KWK „Nowa Ruda” – 42 przypadki,
• KWK „Wałbrzych” – 33 przypadki,
• KWK „Victoria” – 29 przypadków,
• KWK „Thorez” – 29 przypadków.

Emerytura nie chroni przed chorobą. Profil demograficzny poszkodowanych

Statystyki jasno dowodzą, że choroby zawodowe takie jak pylica płuc są diagnozowane głównie u osób, które już dawno zakończyły aktywność zawodową.

Staż pracy a ryzyko zachorowania

Analizując czas pracy w warunkach narażenia na pyły kopalniane, najwięcej zachorowań notuje się u osób z wieloletnim stażem:

• 20–26 lat pracy – 47% przypadków,
• 26–30 lat pracy – 40% przypadków,
• ponad 30 lat pracy – 10% przypadków,
• 10–15 lat pracy – jedynie 3% przypadków.

Wiek i czas od przejścia na emeryturę

Większość chorych dowiaduje się, że dotknęły ich choroby zawodowe dopiero na emeryturze. Aż 44% diagnozowanych pacjentów jest w wieku 50–60 lat, natomiast kolejne 29% to osoby w wieku 60–70 lat. Tylko 13% przypadków dotyczy jednak osób poniżej 50. roku życia.

Co więcej, wykrycie choroby zawodowej następuje zazwyczaj po latach od zaprzestania pracy w kopalni:

• 5 do 10 lat od przejścia na emeryturę – 32% diagnoz,
• 10 do 20 lat od przejścia na emeryturę – 29% diagnoz,
• ponad 25 lat od przejścia na emeryturę – 18% diagnoz,
• poniżej 5 lat od odejścia z kopalni – 21% diagnoz.

Świadczy to o tym, że profilaktyka i monitoring zdrowia byłych pracowników są kluczowe, aby skutecznie kontrolować choroby zawodowe w okresie poemerytalnym.

Dane zebrane przez Wyższy Urząd Górniczy oraz Instytut Medycyny Pracy udowadniają, że choroby zawodowe wymagają od pracodawców i służb BHP ciągłej czujności, a także proaktywnych działań. Szczególnie procesy technologiczne generujące frakcję respirabilną krzemionki krystalicznej (uznaną za czynnik rakotwórczy) nakładają na zakłady dodatkowe, rygorystyczne obowiązki w zakresie profilaktyki zdrowotnej.

Aby skutecznie ograniczać choroby zawodowe, konieczna jest ciągła kontrola środowiska wyrobisk górniczych, rzetelne pomiary zapylenia oraz wprowadzanie nowoczesnych rozwiązań technicznych eliminujących narażenie pracowników na pyły szkodliwe. Bez tych działań choroby zawodowe nadal będą obciążać kolejne pokolenia pracowników sektora wydobywczego.

Może Cię również zainteresować: Profilaktyka zdrowotna pracowników. Nowoczesne BHP w biurze

Źródło: Wyższy Urząd Górniczy