Odpoczynek rzecz święta? Urlopy wypoczynkowe od A do Z

Wymiar, planowanie, podział, przedawnienie – urlopy wypoczynkowe nadal rodzą wiele pytań. Tak jak możliwość odwołania czy przesunięcia terminu wypoczynku zapisanego w planie urlopów lub po podpisaniu wniosku w tej sprawie.

Może Cię również zainteresować: CWS Workwear: warto zdobywać certyfikaty ISO

Urlopy wypoczynkowe stanowią jedno z podstawowych praw pracownika, mające rangę konstytucyjną. Jest to prawo o randze konstytucyjnej, wyrażone w art. 66 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, który gwarantuje pracownikowi prawo do corocznych, płatnych urlopów. Swoją emanację prawo to z kolei znalazło w zasadzie prawa do wypoczynku statuowanej w art. 14 Kodeksu pracy. Dzięki przepisom gwarantującym prawo do urlopu wypoczynkowego urzeczywistnia się jeden z celów prawa pracy. Jest nim zapobieżenie fizycznej i psychicznej degradacji pracownika.

Pula dni wolnych

Prawo do urlopu wypoczynkowego przysługuje w dwóch podstawowych wymiarach zgodnie z art. 154 § 1 Kodeksu pracy. Pracownik zatrudniony krócej niż 10 lat ma prawo do 20 dni urlopu w roku kalendarzowym. Przy dłuższym stażu jest to 26 dni.

Prawo do urlopu zależy od łącznego stażu – wlicza się bieżące i wcześniejsze okresy zatrudnienia. Bez względu na przerwy w zatrudnieniu oraz sposób ustania stosunku pracy (art. 154¹ § 1 k.p.). Pracownik podejmujący pracę po raz pierwszy w danym roku kalendarzowym nabywa w tym roku prawo do urlopu stopniowo. Z upływem każdego miesiąca pracy zyskuje 1/12 rocznego wymiaru urlopu (art. 153 § 1 k.p.). Ta zasada dotyczy osoby, która podejmuje pracę po raz pierwszy w życiu.

W doktrynie prawniczej wyrażono pogląd, iż do uzyskania urlopu z upływem danego miesiąca nie jest wymagane efektywne jego przepracowanie. Urlop przysługuje także pracownikowi na zwolnieniu lekarskim, nawet jeśli nie przepracował całego miesiąca¹. Natomiast prawo do kolejnych urlopów pracownik nabywa w każdym następnym roku kalendarzowym (art. 153 § 2 k.p.). Sąd Najwyższy w uchwale z 4 kwietnia 1995 r., (I PZP 10/95), wskazał, że urlop przysługuje od 1 stycznia. Dotyczy to prawa do kolejnego urlopu wypoczynkowego.

Zasady udzielania

Urlopu wypoczynkowego udziela się w dniach pracy pracownika. Dni te ustala obowiązujący go rozkład czasu pracy (art. 1542 § 1 k.p.). Wymiar urlopu odpowiada dobowemu wymiarowi czasu pracy pracownika w danym dniu. Brzmienie tego przepisu wskazuje, iż urlopu udziela się jedynie w tzw. dni robocze pracownika w wymiarze godzinowym. Ma to ogromne znaczenie w przypadku osób pracujących w systemie równoważnym lub w niepełnym wymiarze czasu pracy. A zatem jeśli pracownik zatrudniony w systemie równoważnym skorzystał z urlopu wypoczynkowego w dniu, w którym miał zaplanowaną pracę na 12 godzin, a także w dniu następnym, gdy zaplanowano mu pracę 4 godziny pracy, to łącznie wykorzystał 16 godzin urlopu wypoczynkowego z przysługującego mu wymiaru.

Pracownik zatrudniony w niepełnym wymiarze czasu pracy skorzystał z 2 dni urlopu wypoczynkowego. W tych dniach miał zaplanowane odpowiednio 8 i 2 godziny pracy – wykorzystał 10 godzin z przysługującego mu wymiaru urlopu wypoczynkowego.

Inaczej jest z pracownikami z orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym lub umiarkowanym. Korzystając z 1 dnia urlopu, wykorzystują oni 7 godzin z przysługującej im puli urlopu wypoczynkowego. Pracownicy podmiotów leczniczych pracujący w standardowych godzinach zużywają 7 godzin 35 minut urlopu za 1 dzień.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wykrystalizował się pogląd, iż urlopu udziela się na doby pracownicze, a nie doby kalendarzowe. Nabiera to szczególnej doniosłości praktycznej w przypadku pracowników pracujących na zmiany. Oznacza to, że jeśli pracownik rozpoczyna zmianę o godzinie 22, urlop również zaczyna się w tym momencie. Trwa on przez kolejne 24 godziny, licząc od tej właśnie godziny (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 4 listopada 2010 r., II PK 116/10). Podobny pogląd wyraziło Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w stanowisku z 8 września 2016 r.²

Przesunięcie wypoczynku

Z uwagi na fakt, iż urlop wypoczynkowy ma służyć regeneracji sił pracownika, ustawodawca w art. 165 k.p. przewidział sytuacje, które powodują obligatoryjne przesunięcie urlopu wypoczynkowego. Taką konieczność powoduje:

• czasowa niezdolność do pracy wskutek choroby,
• odosobnienie w związku z chorobą zakaźną,
• powołanie na ćwiczenia wojskowe w ramach pasywnej rezerwy, stawienie się do pełnienia terytorialnej służby wojskowej rotacyjnie albo stawienie się do pełnienia służby w aktywnej rezerwie, na czas do 3 miesięcy oraz
• urlop macierzyński.

Redakcja powyższego przepisu świadczy o jego charakterze. Ustawodawca posłużył się zwrotem „w szczególności”, co wskazuje, że wymienione okoliczności są tylko przykładowe. Do przesunięcia urlopu może zatem dojść również w związku z koniecznością sprawowania opieki nad chorym dzieckiem lub innym członkiem rodziny. W praktyce jest to najczęstsza przyczyna przesunięcia urlopu.

Omawiając kwestię przesunięcia urlopów wypoczynkowych, warto wspomnieć o orzeczeniu Sądu Najwyższego z 10 listopada 1999 r., (I PKN 350/99). Sąd Najwyższy stwierdził, iż pracodawca nie może udzielić urlopu wypoczynkowego pracownikowi w trakcie jego choroby – nawet za jego zgodą. Sąd Najwyższy w wyroku z 7 lutego 2001 r., (I PKN 240/00), doszedł do wniosku, że to pracodawca przesuwa urlop wypoczynkowy. Dzieje się to, gdy pojawi się przyczyna z art. 165 k.p. i pracodawca się o niej dowie samodzielnie.

Przerwanie urlopu

Zgoła inna sytuacja występuje, gdy pracownik rozpoczął już korzystanie z urlopu wypoczynkowego. W trakcie jego trwania pojawiły wtedy się wskazane sytuacje. W art. 166 k.p. są one wymienione jako jedyne okoliczności stanowiące podstawę do obligatoryjnego przerwania i przesunięcia urlopu na późniejszy termin. Nie jest zatem możliwe przerwanie urlopu wypoczynkowego, jeśli w trakcie jego trwania pracownik korzysta np. z opieki na chore dziecko. Również nie można wtedy przesunąć urlopu wypoczynkowego.

Termin i przedawnienie

Pracodawca ma obowiązek udzielić pracownikowi urlopu w tym roku kalendarzowym, w którym pracownik uzyskał do niego prawo (art. 161 k.p.). W przypadku braku udzielenia urlopu w danym roku kalendarzowym może on być udzielony do 30 września następnego roku kalendarzowego (art. 168 k.p.). Roszczenie o urlop wypoczynkowy przedawnia się z upływem 3 lat (art. 291 § 1 k.p.). Termin ten zaczyna biec od 30 września roku kalendarzowego następującego po roku, w którym pracownik nabył do niego prawo.

W wyroku z 9 maja 2013 r., II PK 199/12, Sąd Najwyższy uznał ważną kwestię dotyczącą urlopu. Zaległy urlop wypoczynkowy powinien być udzielany przed bieżącym urlopem wypoczynkowym. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wykrystalizował się również pogląd dotyczący urlopu zaległego. Pracodawca może zobowiązać pracownika do wykorzystania go do 30 września danego roku kalendarzowego. (wyrok z 2 września 2003 r., I PK 403/02, oraz wyrok z 7 maja 2008 r., II PK 313/07).

Czytaj również: Umowa o pracę a umowy cywilnoprawne