Obowiązki pracodawcy w zakresie substancji CMR

Pracodawcy, którzy w swoich zakładach produkują, przetwarzają lub stosują substancje chemiczne i ich mieszaniny o działaniu rakotwórczym, mutagennym i reprotoksycznym (wykaz substancji i procesów), powinni wypełnić obowiązki wynikające z wymagań przepisów prawnych.

Czytaj także: Miesiąc tematyczny: Ocena ryzyka i profilaktyka – od dokumentu do działania

Ich wdrożenie w zakładach lub przedsiębiorstwach, stanowi podstawę zarządzania bezpieczeństwem pracy z tymi substancjami.

Kluczowym elementem jest prowadzenie odpowiedniej dokumentacji oraz monitorowanie środowiska pracy. Zgodnie z przepisami pracodawca zobowiązany jest do:

• Prowadzenia rejestru substancji, preparatów, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym (art. 221 §2 Kodeksu pracy).
• Prowadzenia wykazu substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników (CMR) lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym (§3 Rozporządzenie Ministra Zdrowia (Dz.U. 2024, poz. 1126).
• Wykonywania pomiarów CMR z częstotliwością określoną w przepisach wydanych na podstawie art. 227 §2 Kodeksu pracy.
• Stosowania metod wczesnego wykrywania narażenia na te substancje chemiczne, mieszaniny lub czynniki CMR podczas awarii.

Zasady minimalizacji ryzyka i systemy zamknięte

Priorytetem w ochronie pracowników jest eliminacja lub ograniczenie kontaktu z substancjami niebezpiecznymi. Priorytetem jest zastąpienie czynników CMR bezpieczniejszymi odpowiednikami. Jeżeli jednak nie jest to możliwe, pracodawca ma obowiązek zapewnienia zmniejszenia narażenia pracowników przez stosowanie systemów zamkniętych.

Jeśli stosowanie systemów zamkniętych nie jest możliwe, należy:

• Zmniejszyć narażenie do tak niskiego poziomu, na jaki pozwalają możliwości techniczne – w przypadku prac z czynnikami rakotwórczymi, mutagennymi lub nieprogowymi substancjami reprotoksycznymi.
• Zapewnić ograniczenie do minimum zagrożenia związanego z narażeniem pracowników na działanie progowej substancji reprotoksycznej, jeżeli z przyczyn technicznych jej używanie w systemie zamkniętym jest niemożliwe.

W przypadku substancji reprotoksycznych innych niż nieprogowe i progowe, postępuje się analogicznie. Dokonując oceny ryzyka zawodowego, pracodawca musi uwzględnić możliwość, że dla takiej substancji reprotoksycznej nie istnieje bezpieczny poziom narażenia.

Szczegółowe środki zapobiegawcze i organizacja pracy

Jeżeli w zakładzie używane są czynniki o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub substancje reprotoksyczne, sytuacja ta wymaga odpowiedniej reakcji. Wówczas, zgodnie z §5 Rozporządzenia Ministra Zdrowia, pracodawca podejmuje szereg działań organizacyjnych i technicznych.

1. ogranicza ilość czynnika w miejscu pracy oraz liczbę narażonych pracowników do niezbędnego minimum;
2. projektuje procesy pracy i środki kontroli technicznej tak, aby unikać powstawania tych czynników lub ograniczać je do minimum;
3. usuwa czynniki w miejscu ich powstawania (miejscowe wyciągi, wentylacja ogólna) zgodnie z wymogami ochrony zdrowia i środowiska;
4. stosuje właściwe metody pracy i procedury pomiarowe w celu wczesnego wykrywania nadmiernego zagrożenia (awarie, wypadki);
5. stosuje środki ochrony zbiorowej, a tam, gdzie to niemożliwe – środki ochrony indywidualnej;
6. wdraża środki higieny (regularne czyszczenie powierzchni);
7. odgranicza, ale też oznakowuje miejsca zagrożone (w tym znaki „zakaz palenia”);
8. określa plan działania na wypadek awarii;
9. zapewnia bezpieczne przechowywanie, transport i usuwanie odpadów (szczelne, oznakowane pojemniki).

Rejestr prac i sprawozdawczość do Sanepidu

Pracodawca jest zobowiązany do prowadzenia rejestru prac, których wykonywanie powoduje konieczność pozostawania w kontakcie z substancjami, mieszaninami, czynnikami lub procesami technologicznymi o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub reprotoksycznym (§6.1 Rozporządzenia).

Ponadto, niezbędne jest przekazywanie właściwemu państwowemu wojewódzkiemu inspektorowi sanitarnemu informacji o tych czynnikach. Informację należy złożyć niezwłocznie po rozpoczęciu działalności, ale też corocznie do dnia 15 stycznia. Warto odnotować ważną zmianę wynikającą z nowych przepisów (§6.2 Rozporządzenia). Mianowicie, rejestruje się pracowników narażonych na CMR zarówno w stężeniach poniżej 0,1 NDS, jak i powyżej tej wartości.

Rejestr pracowników i archiwizacja dokumentacji

Kolejnym obowiązkiem jest prowadzenie imiennego rejestru pracowników narażonych na działanie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu CMR (§7.1 Rozporządzenia). Dokumentacja ta podlega ścisłym rygorom archiwizacji:

• Rejestr pracowników zatrudnionych w kontakcie z substancjami rakotwórczymi, a także mutagennymi przechowywany jest przez okres 40 lat po ustaniu narażenia.
• Rejestr dotyczący substancji reprotoksycznych (niebędącymi jednocześnie rakotwórczymi lub mutagennymi) przechowywany jest przez okres 5 lat po ustaniu narażenia (§8.1, §8.2 Rozporządzenia).

W przypadku likwidacji zakładu pracy dokumentację należy przekazać właściwemu państwowemu wojewódzkiemu inspektorowi sanitarnemu.

Szkolenia, informowanie i nadzór medyczny

Pracodawca musi zapewnić odpowiedni poziom wiedzy pracowników, a także nadzór nad ich zdrowiem. Obejmuje to informowanie pracownika o opakowaniach, instalacjach zawierających niebezpieczne czynniki oraz o wymaganiach dotyczących oznakowania (§11.1).

Kluczowe są również okresowe szkolenia w zakresie:

• ryzyka dla zdrowia wynikającego z narażenia (w tym dodatkowego ryzyka od palenia tytoniu),
• wymagań higienicznych i środków ostrożności,
• konieczności używania środków ochrony indywidualnej,
• działań zapobiegających wypadkom i procedur ratowniczych.

Pracodawca ma także obowiązek zapewnienia kontroli zdrowia pracownika. Polega ona na indywidualnej ocenie stanu zdrowia w związku z narażeniem na czynniki CMR, realizowanej zgodnie z ustawą o służbie medycyny pracy oraz Kodeksem pracy.

Może Cię również zainteresować: Wstrząs w kopalni Lubin. Wstrzymane roboty

Źródło: CIOP-PIB