Kultura bezpieczeństwa w skrócie – dlaczego organizacje jej potrzebują?

Bezpieczeństwo pracy to dziś znacznie więcej niż spełnianie wymogów prawa. To element strategii zarządzania, który realnie wpływa na wyniki finansowe, jakość produkcji i wizerunek organizacji. Kultura bezpieczeństwa staje się jednym z kluczowych fundamentów nowoczesnego przedsiębiorstwa.

Z artykułu dowiesz się:

• czym jest kultura bezpieczeństwa,
• jakie ekonomiczne i organizacyjne korzyści przynosi świadome inwestowanie w bezpieczeństwo i higienę pracy,
• jakie narzędzia wspierają budowanie oraz utrzymanie wysokiej kultury bezpieczeństwa.

Nowoczesne i sprawnie funkcjonujące przedsiębiorstwa powinny być osadzone na solidnych fundamentach. Zarządzający tymi podmiotami koncentrują się zazwyczaj na racjonalnym rachunku ekonomicznym, wzroście sprzedaży oraz utrzymaniu odpowiedniego poziomu jakości produkcji. Nie są to jednak jedyne czynniki warunkujące stabilny rozwój organizacji, stanowią one jedynie fragment szerszej rzeczywistości. Jedną z kluczowych, a przy tym często niedocenianych podstaw funkcjonowania każdej instytucji jest bowiem kultura bezpieczeństwa.

Poważne organizacje inwestują znaczące środki w poprawę stanu bezpieczeństwa i higieny pracy, dostrzegając długofalowe korzyści ekonomiczne wynikające z takich działań. Wypadek przy pracy generuje bowiem konkretne koszty: konieczność udzielenia pierwszej pomocy, transport poszkodowanego do szpitala, a nierzadko także wypłatę odszkodowania. Do tego dochodzą przestoje produkcyjne oraz dezorganizacja pracy. Istotna jest również zależność pomiędzy jakością a BHP – w praktyce inwestowanie w jeden z tych obszarów bardzo często prowadzi do poprawy drugiego.

Definicje

W literaturze odnajdziemy wiele definicji kultury bezpieczeństwa. Zgodnie z raportem Międzynarodowej Grupy Doradczej ds. Bezpieczeństwa Jądrowego (INSAG) kultura bezpieczeństwa to zbiór wartości, postaw i zachowań, które wpływają na sposób, w jaki ludzie w organizacji postrzegają bezpieczeństwo i jak reagują na zagrożenia [1]. Z kolei według Sue Cox i Toma Coxa kultura bezpieczeństwa to zbiór przekonań, spostrzeżeń i wartości, które pracownicy dzielą w odniesieniu do ryzyka w organizacji, w miejscu pracy lub społeczności [2]. Brytyjski Komitet Wykonawczy do spraw BHP, Health and Safety Executive (HSE), wskazuje, że za kulturę bezpieczeństwa uznać należy rezultat indywidualnych i grupowych wartości, postaw, postrzegania, kompetencji, wzorców zachowań oraz stylu i jakości zarządzania bezpieczeństwem w organizacji [3]. Tych określeń w pozycjach książkowych funkcjonuje o wiele więcej niż te przytoczone wyżej. Natomiast według autora niniejszego tekstu kultura bezpieczeństwa to zespół postaw i działań ukierunkowanych na poprawę bądź pogorszenie stanu ochrony pracy w organizacji.

Publikacje o kulturze bezpieczeństwa

Najlepsze opracowania pod względem walorów popularyzatorskich w zakresie kultury bezpieczeństwa publikuje Paulina Ryszawy – mając na uwadze prostotę przekazywania wiedzy, jak również atrakcyjną szatę graficzną oraz wiele praktycznych przykładów [4, 5]. Przyswajanie informacji w tej pracy ułatwiają również liczne cytaty ekspertów, którzy w lapidarny sposób tłumaczą to, jak ważna jest dbałość o właściwy stan BHP.

W zakresie publikacji o charakterze naukowym na wyróżnienie zasługuje pozycja Kształtowanie kultury bezpieczeństwa i higieny pracy w organizacji wydana pod red. Joanny Ejdys [6]. Ta pozycja ma jednak charakter ściśle akademicki, jest trudniejsza w odbiorze oraz brakuje w niej elementów o charakterze praktycznym, dotyczących chociażby wskazówek na temat tego, jak kulturę bezpieczeństwa wdrożyć w organizacji. Kolejnym interesującym opracowaniem, ze względu na większy nacisk położony na zagadnienia praktyczne, jest artykuł pt. Kultura bezpieczeństwa w organizacji [7] autorstwa Zbigniewa Żurakowskiego. Do negatywów tej ostatniej pozycji należy zaliczyć traktowanie jako pewnika przyczyn wypadków zgłaszanych przez członków komisji powypadkowych – zdaniem autora w obecnym systemie prawnym prawdziwe przyczyny wypadków przy pracy są nierzadko tuszowane.

Kultura bezpieczeństwa w praktyce

Używając analogii literackich, kultura bezpieczeństwa to słońce, wokół którego ogniskuje szereg różnych rozwiązań praktycznych. Stanowi ona również część kultury organizacyjnej, będącej pojęciem szerszym. Możemy pisać o: dobrej kulturze bezpieczeństwa, gdy organizacja działa na rzecz pracownika i wyciąga wnioski ze swoich błędów, złej kulturze bezpieczeństwa, gdy organizacja za wszelką cenę tuszuje swoje uchybienia, bądź też o braku kultury bezpieczeństwa, gdy brakuje decyzyjności, a dobro człowieka zawsze schodzi na dalszy plan. W rzeczywistość uznajmy ją za pewien fundament, za pewną osnowę, za pewien kręgosłup, bazujący na następujących koncepcjach:

• strategia „zero wypadków”,
• metodologia HOP,
• kluczowe wskaźniki efektywności dotyczące BHP (z ang. Key Performance Indicators),
• kultura nieobwiniania – metoda HERCA (ang. Human Error Root Cause Analysis),
• podejście behawioralne w BHP – BBS (ang. Behavior-Based Safety),
• zasada ALARP (ang. as low as reasonably practicable),
• wydarzenia promujące bezpieczeństwo (ang. Safety Days),
• filozofia ciągłego doskonalenia BHP (jap. Kaizen) albo program sugestii pracowniczych,
• złote zasady BHP (ang. Golden Rules),
• spacer bezpieczeństwa (ang. Safety Walk),
• triada bezpieczeństwa,
• procedura LOTO,
• metoda PACE.

Powyższe przykłady stanowią katalog otwarty, a nie zamknięty. Z czasem będziemy poznawać i wdrażać w życie kolejne nowoczesne rozwiązania z zakresu BHP. Na pewno jednak dokumenty, za pomocą których rozwijamy kulturę bezpieczeństwa w organizacji, powinny być usystematyzowane, zdigitalizowane, udostępnione w wewnętrznej sieci intranet. Tradycyjne rozwiązania behapowców podlegały na tym, że dokumentacja BHP była trzymana w zamkniętych szafach pancernych i odkurzana wyłącznie na czas kontroli. Innowacyjne rozwiązania z zakresu BHP polegają na tym, że podejmujemy próby upowszechnienia wiedzy.

Konkluzja

Na sam koniec zapamiętajmy, że myśl zawsze zwycięży nad bezmyślnością. Aby stworzyć sprawny układ, należy spowodować, by szereg komponentów współgrał ze sobą niczym trybiki w maszynie. Jednym z tych aspektów jest oczywiście stan ochrony pracy. Wysoka kultura bezpieczeństwa cechuje się zarówno zaangażowaniem pracodawcy, jak i pracownika, w jej nieustannym podtrzymywaniu. W tym tandemie ważniejszy jest jednak ten, kto posiada kapitał oraz władzę, czyli kierownictwo podmiotu. Zatrudnieni z reguły podążają za swoimi liderami, gdy dostrzegają szansę na rozwój i lepsze jutro.

Piśmiennictwo

1. International Nuclear Safety Advisory Group: Basic Safety Principles for Nuclear Power Plants. Safety Series No. 75-INSAG-3, IAEA, Wiedeń 1988.
2. Cox S., Cox T., The structure of employee attitudes to safety: an European example. „Work and Stress”, nr 5 (2), 1991.
3. Horbury C.R., Bottomley D.M., Research into health and safety in the paper industry. Health&Safety Laboratory, IR/RAS/98/2, 1997.
4. Ryszawy P.: Kultura bezpieczeństwa – inspiracja do tworzenia bezpiecznych miejsc pracy. Elamed Media Group, Katowice 2025
5. Ryszawy P.: Kultura bezpieczeństwa bez garnituru. Ebook, Empik, Warszawa 2025.
6. Ejdys J. (red.): Kształtowanie kultury bezpieczeństwa i higieny pracy w organizacji. Oficyna Wydawnicza Politechniki Białostockiej, Białystok 2010.
7. Żurakowski Z.: Kultura bezpieczeństwa w przedsiębiorstwie, „Zeszyty Naukowe Politechniki Śląskiej, Organizacja i Zarządzanie”, z. 77, Nr kol. 1927, Gliwice 2015.

dr Karol Skorek
Prezes Zarządu Fundacji Edukacji Zawodowej SWOJAK