Służba BHP, wypadki przy pracy – fikcja czy rzeczywistość w opiniach biegłego sądowego

W Polsce obowiązuje rozbudowany system przepisów i szkoleń BHP, a mimo to wypadki przy pracy wciąż zdarzają się zbyt często. Analiza rzeczywistych spraw powypadkowych ujawnia, że w wielu zakładach BHP funkcjonuje przede wszystkim formalnie – dokumentacja jest kompletna, szkolenia odbywają się „na papierze”, a rzeczywiste bezpieczeństwo pozostaje iluzją. Artykuł pokazuje, gdzie system zawodzi i jakie konsekwencje niesie brak rzetelności, wiedzy i etyki zawodowej.

Fot. iStock

Referat wygłoszony na II Małopolskim Kongresie Bezpieczeństwa Pracy i Ochrony Zdrowia w Krakowie

Streszczenie

Bezpieczeństwo i higiena pracy stanowią jeden z kluczowych filarów ochrony zdrowia i życia pracowników oraz prawidłowego funkcjonowania organizacji. Pomimo istnienia rozbudowanych regulacji prawnych i systemów szkoleniowych, wypadki przy pracy nadal pozostają istotnym problemem społecznym, prawnym i ekonomicznym. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie rzeczywistego obrazu funkcjonowania służb BHP w Polsce z perspektywy wieloletniej praktyki biegłego sądowego oraz specjalisty BHP, analiza najczęściej ujawnianych nieprawidłowości w sprawach powypadkowych oraz ocena jakości przygotowania zawodowego osób odpowiedzialnych za bezpieczeństwo pracy. Przeprowadzona analiza opinii biegłych sądowych oraz studiów przypadków wskazuje na istnienie rozbieżności pomiędzy formalnymi wymaganiami systemu BHP a jego rzeczywistym funkcjonowaniem w zakładach pracy. Wnioski potwierdzają konieczność pilnej modernizacji i standaryzacji systemu kształcenia, szkoleń oraz doskonalenia zawodowego służb BHP.

Wprowadzenie

Bezpieczeństwo i higiena pracy od dziesięcioleci stanowią obszar szczególnego zainteresowania ustawodawcy, pracodawców oraz instytucji nadzorczych. Ich nadrzędnym celem jest minimalizacja ryzyka zawodowego oraz zapobieganie wypadkom przy pracy i chorobom zawodowym. Pomimo obowiązywania szczegółowych przepisów oraz powszechnego dostępu do szkoleń BHP, statystyki wypadkowe oraz praktyka orzecznicza wskazują, że problematyka bezpieczeństwa pracy nadal pozostaje aktualna i nierozwiązana w sposób systemowy.

Z perspektywy biegłego sądowego, posiadającego ponad 18-letnie doświadczenie w sporządzaniu opinii w sprawach dotyczących wypadków przy pracy, a także specjalisty BHP z 36-letnią praktyką zawodową, rzeczywistość funkcjonowania służb BHP w wielu zakładach pracy odbiega od założeń teoretycznych. W praktyce często obserwuje się zjawisko tzw. „fikcji bezpieczeństwa”, polegające na formalnym spełnianiu wymogów prawnych bez rzeczywistego wpływu na poprawę warunków pracy i poziomu ochrony pracowników.

Jak trafnie zauważa Ignacy Baliński, „nauka to potęgi klucz, w tym moc, co więcej umie”. W kontekście bezpieczeństwa pracy cytat ten nabiera szczególnego znaczenia. Brak rzeczywistej wiedzy i kompetencji w obszarze BHP może bowiem prowadzić nie tylko do strat materialnych, lecz przede wszystkim do utraty zdrowia lub życia.

Rola i odpowiedzialność służby BHP oraz biegłego sądowego

Służba BHP pełni w zakładzie pracy funkcję doradczą, kontrolną i prewencyjną. Do jej podstawowych zadań należy m.in. identyfikacja zagrożeń, ocena ryzyka zawodowego, udział w ustalaniu okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy oraz prowadzenie szkoleń. Funkcja ta wymaga nie tylko znajomości przepisów, lecz również umiejętności analitycznych, doświadczenia praktycznego oraz wysokiego poziomu etyki zawodowej. Biegły sądowy natomiast jest osobą posiadającą tzw. wiadomości specjalne, zdobywane przez lata praktyki, studiów i badań naukowych. Jego rolą nie jest wydawanie ocen moralnych czy poszukiwanie winnych, lecz rzetelne przedstawienie faktów w granicach posiadanej wiedzy. Jak podkreśla George Burgess Magrath, biegły powinien zawsze pozostać „człowiekiem nauki”, kierując się zasadami obiektywizmu, dokładności i uczciwości intelektualnej. Analiza praktyki dowodowej wskazuje, że jakość opinii biegłych oraz dokumentacji BHP ma kluczowe znaczenie dla rozstrzygania spraw powypadkowych. Jednocześnie ujawnia ona liczne braki w przygotowaniu zawodowym osób pełniących funkcje specjalistów ds. BHP.

Metodyka badań

Podstawą niniejszego artykułu a także wystąpienia na II Małopolskim Kongresie Bezpieczeństwa Pracy i Ochrony Zdrowia w Krakowie była analiza jakościowa kilkudziesięciu opinii biegłego sądowego sporządzonych w sprawach dotyczących wypadków przy pracy oraz naruszeń przepisów BHP. Materiał badawczy obejmował również dokumentację powypadkową, zeznania świadków, protokoły kontroli oraz obserwacje własne autora wynikające z wieloletniej praktyki zawodowej. W artykule zastosowano metodę studium przypadku oraz analizę treści, koncentrując się na identyfikacji powtarzających się nieprawidłowości w organizacji pracy, jakości szkoleń BHP oraz funkcjonowaniu służb BHP. Badania miały charakter diagnostyczny i eksploracyjny, a ich celem było uchwycenie realnych mechanizmów prowadzących do zdarzeń wypadkowych.