Czy i jak poprawić stan BHP w zakładzie pracy za pomocą metod behawioralnych (BBS)?

Bezpieczeństwo behawioralne (z ang. Behaviour-Based Safety – BBS) to model zarządzania ochroną pracy polegający na obserwowaniu zachowań pracowników w organizacji. Według E. Scotta Gellera, jednego z najistotniejszych teoretyków tego zagadnienia, BBS koncentruje się na tym, co robią ludzie, analizuje dlaczego to robią, a następnie stosuje strategię interwencji opartą na badaniach, aby poprawić to, co robią ludzie¹. Niektórzy też stosują alternatywne sformułowanie, tj. bezpieczeństwo oparte na obserwacji zachowań.

Czytaj także: Wypadek w KWK Piast-Ziemowit. Ranny 44-letni górnik

Zdaniem Jean-Christophe’a Le Coze podstawowe założenia bezpieczeństwa behawioralnego zostały ukute przez szereg amerykańskich badaczy w latach 70. Później przez około 50 lat metody te były dopracowywane dzięki badaniom i konsultingowi. Wyróżniał on trzy zasadnicze nurty tego kierunku: klasyczny (tradycyjny), teoretyczno-inspiracyjny, organizacyjno-krytyczny². Z kolei Joanna Sadłowska-Wrzezińska trafie zauważa, iż w ramach kultury polskiej metody behawioralne mogą mieć oddźwięk donoszenia na współpracowników³. W ujęciu Jacka Pagieły bezpieczeństwo behawioralne stanowi istotny czynnik budowy nowoczesnej, wysokiej kultury bezpieczeństwa⁴.

Jak praktycznie wdrożyć metody behawioralne (BBS) w trzech prostych krokach?

1. Sporządź dokumenty robocze. Kluczem są ankiety, karty obserwacji, druki, listy kontrolne. Te ostatnie jednak mają tę wadę, iż działają na zasadzie udzielania odpowiedzi zamkniętych. Prawidłowe wdrożenie zasad bezpieczeństwa behawioralnego wymaga postawienia na odpowiedzi otwarte. Nie chodzi o sugerowanie pewnych rozwiązań, lecz o postawienie na kreatywność sporządzającego. Do tego zaktualizuj procedury organizacyjne oraz instrukcje w kontekście opisania sposobu działania, zastosowania metod behawioralnych.

2. Wyznacz liderów bezpieczeństwa (lub kapitanów bezpieczeństwa) wśród załogi. Co jakiś czas należy ich zmieniać, np. co tydzień, by każdy otrzymał szansę pokazania tego, co potrafi. Z reguły wyposaża się ich w dodatkowe opaski identyfikujące lub dedykowane kamizelki odblaskowe. Przeszkól kapitanów bezpieczeństwa w kontekście raportowania oraz sporządzania podstawowej dokumentacji. Do zadań wspomnianych pracowników należy:

• Promowanie bezpiecznych praktyk.
• Diagnozowanie niebezpiecznych zachowań współpracowników.
• Diagnozowanie niebezpiecznych uwarunkowań na stanowisku pracy.
• Bycie „łącznikiem” pomiędzy pracownikami a kadrą kierowniczą.
• Zbieranie informacji z obszaru BHP od pracowników, takich jak: problemy, inicjatywy, pomysły, zidentyfikowane nieprawidłowości.
• Prowadzenie dialogu z pozostałymi pracownikami w celu kreowania kultury bezpiecznej pracy.
• Przeprowadzenie audytu behawioralnego w obrębie swojego zespołu.

3. Wyciągnij wnioski z zebranej dokumentacji. Przeprowadź dialog kluczowy (z ang. Crucial Dialogue), by wydobyć jak najwięcej informacji od lidera bezpieczeństwa⁵. Dlatego właśnie tak istotnym jest prawidłowe sporządzenia materiałów źródłowych, skrupulatne opisanie ryzykownego zachowania.

Jakie elementy mogą być zawarte w karcie obserwacji?

Według M. Warchała wskazane elementy dokumentacji to⁶:

• Dane personalne, stanowisko pracy, data obserwacji.
• Analiza zachowań ryzykownych i potencjalnie niebezpiecznych dla zdrowia i życia.
• Stopień realizacji przez pracownika zaleceń BHP wynikających z opisu stanowiska pracy oraz kart oceny ryzyka zawodowego.
• Ocena stosowania środków ochrony indywidualnej.
• Atmosfera panująca w trakcie obserwacji.
• Inne spostrzeżenia obserwującego i ewaluacja.
• Wnioski do dalszej pracy sformułowane wspólnie z pracownikiem.

Możemy też do powyższego dodać:

• Jakie zmiany należy wprowadzić, aby poprawić stan bezpieczeństwa na opisywanym stanowisku pracy?
• Jakie jest najbardziej prawdopodobne zdarzenie wypadkowe na opisywanym stanowisku pracy?
• Czy praca na opisywanym stanowisku pracy jest prawidłowo wykonywana przez pracownika pod względem motoryki oraz płynności?

Na co należy zwrócić szczególną uwagę w dokumentacji BBS?

1. Na stwierdzone niebezpieczne zachowania. Przykład: praca w rzeźni bez rękawic antyprzecięciowych.

2. Na stwierdzone niebezpieczne uwarunkowania. Przykład: brak osłony w pile do cięcia metalu.

3. Na przewidywane niebezpieczne zachowania. Przykład: brak etykiet na opakowaniach zastępczych w magazynie substancji i mieszanin niebezpiecznych.

Czym są i czego uczą nas audyty behawioralne?

Audyt behawioralny to ocena funkcjonowania organizacji w kontekście obserwacji zachowań pracowniczych. Na początkowym etapie działania najlepiej skorzystać z pomocy mentoringu firmy zewnętrznej. Zewnętrzni eksperci mogą obiektywniej patrzeć na dane przedsiębiorstwo, gdyż przychodzą z zewnątrz, gdyż mają inne spojrzenie w zakresie określonych zagadnień. Chodzi o stopniowe budowanie kultury bezpieczeństwa w oparciu o najlepsze praktyki, które zostały już sprawdzone.

Co zyskujemy wdrażając rozwiązania BBS?

1. Systematyczną ocenę aktualnego stanu BHP od załogi. W tym punkty krytyczne i zagrożenia do rozwiązania. Zebrane materiały pozwalają nam uczyć się na własnych błędach, a następnie wyciągać z nich wnioski, które poprawiają szeroko pojęty stan BHP.

2. Pozytywnie podbudowane morale załogi. Za pomocą metod behawioralnych zakład pracy daje czytelny sygnał, iż zależy mu na bezpieczeństwie pracownika. W końcu chodzi o przekonanie zespołu, by przychodzić do pracy, a nie „do roboty”, by doskonalić proces pracy, a nie traktować go niczym zło konieczne.

3. Proste narzędzie komunikacji z pracownikami.

4. Ułatwiony transfer wiedzy pomiędzy kadrą bardziej doświadczoną a mniej doświadczoną w kontekście prawidłowego wykonywania zadań służbowych.

Konkluzja

Warto połączyć metody behawioralne z systemem sugestii pracowniczych (kaizen BHP). Nie ukrywajmy, iż oczekując dodatkowego zaangażowania ze strony pracownika, wskazane jest również utworzenie systemu dodatkowej gratyfikacji materialnej za trafione pomysły. Gdy tego elementu zabraknie, zatrudnieni zwyczajnie dojdą do wniosku, że zakład pracy chce ich ponadprogramowo wykorzystać za darmo. I wtedy rezultaty BBS będą mizerne. Ponadto audyty bezpieczeństwa powinny mieć charakter proaktywny, niedyscyplinarny. Najpierw trzeba rozmawiać oraz wyjaśniać, gdyż kary za nieprawidłowe zachowania powinny być ostatecznością, a nie metodą codziennego funkcjonowania.

Może Cie również zainteresować: Technostres – czyli nowe oblicze stresu

Autor: dr Karol Skorek

Bibliografia

1 E.S. Geller, Behavior-based safety: a solution to injury prevention: behavior-based safety „empowers” employees and addresses the dynamics of injury prevention, Risk & Insurance, Vol. 15, Issue 12, Stany Zjednoczone 2004, s. 66.

2 J.-C. Le Coze, The untold story of Behaviour-Based safety (BBS), https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0925753526000536 (dostęp: 14.05.2026)

3 J. Sadłowska-Wrzezińska, Bezpieczeństwo behawioralne (BBS), społeczna odpowiedzialność biznesu (CSR) i dialog społeczny – współczesne wyzwania bezpieczeństwa pracy, w: Innowacje w zarządzaniu i inżynierii produkcji, t. 2, red: R. Knosala, Oficyna Wydawnicza Polskiego Towarzystwa Zarządzania Produkcją, Opole 2017, s. 610.

4 J. Pagieła, Bezpieczeństwo behawioralne jako element kształtujący kulturę bezpieczeństwa, Zeszyty Naukowe Politechniki Śląskiej. Organizacja i Zarządzanie, Z. 73, Nr kol. 1919, Gliwice 2014, s. 471-480.

5 J. Sadłowska-Wrzezińska, dz. cyt., s. 609.

6 M. Warchał, BBS – podejście behawioralne w praktyce służby BHP, Promotor BHP, 6/2017, Elamed Media Group, Katowice 2017, s. 3.