Badania profilaktyczne pracowników – obowiązki pracodawcy

Pracodawca ma bezwzględny obowiązek skierowania pracownika na badania profilaktyczne i nie może dopuścić go do pracy bez aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do świadczenia pracy na danym stanowisku. Z kolei pracownik ma obowiązek poddawać się badaniom wstępnym, okresowym, kontrolnym oraz innym zaleconym, a także stosować się do orzeczonych wskazań.

Czytaj także: J. Walusiak-Skorupa: Rola i wyzwania współczesnej medycyny pracy

Warunkiem formalnym realizacji tych badań jest zawarcie przez pracodawcę pisemnej umowy z podstawową jednostką służby medycyny pracy.

Rodzaje badań profilaktycznych

1. Badania wstępne
   • Kto podlega: Osoby przyjmowane do pracy, pracownicy młodociani przenoszeni na inne stanowiska oraz pracownicy przenoszeni na stanowiska z czynnikami szkodliwymi lub uciążliwymi.
   • Termin: Przeprowadza się je przed dopuszczeniem pracownika do pracy (najpóźniej w dniu rozpoczęcia pracy).
   • Wyjątki z brakiem obowiązku badań wstępnych:
     • Osoby przyjmowane ponownie do pracy u tego samego pracodawcy nie podlegają badaniom wstępnym. Warunkiem jest powrót na to samo stanowisko lub stanowisko o identycznych warunkach. Ponowne zatrudnienie musi nastąpić w ciągu 30 dni od rozwiązania umowy.
     • Osoby przyjmowane do innego pracodawcy w ciągu 30 dni po rozwiązaniu/wygaśnięciu stosunku pracy, przedstawiające aktualne orzeczenie i skierowanie, jeśli warunki pracy odpowiadają nowemu stanowisku (z wyłączeniem prac szczególnie niebezpiecznych).
     • Osoby pozostające jednocześnie w stosunku pracy z innym pracodawcą, posiadające ważne badania na stanowisku o odpowiadających warunkach.
2. Badania okresowe
   • Podlegają im wszyscy pracownicy. Częstotliwość badań ustala się na podstawie czynników szkodliwych lub uciążliwych występujących na stanowisku. Lekarz może wyznaczyć krótszy termin kolejnego badania, jeśli uzna to za niezbędne.
   • Badania po ustaniu narażenia: Pracodawca musi zapewnić okresowe badania lekarskie pracownikom i byłym pracownikom po zaprzestaniu pracy w kontakcie z substancjami i czynnikami rakotwórczymi lub pyłami zwłókniającymi (w przypadku byłych pracowników – na ich wniosek).
3. Badania kontrolne
   • Przeprowadzane są w przypadku zgłoszenia gotowości do pracy po nieobecności spowodowanej chorobą trwającą dłużej niż 30 dni. Mają na celu weryfikację, czy przebyta choroba nie wpłynęła negatywnie na zdolność do wykonywania dotychczasowej pracy.

Koszty i czas trwania badań

• Koszty: Wszystkie badania profilaktyczne (wstępne, okresowe, kontrolne) przeprowadzane są na koszt pracodawcy.
• Czas pracy i dojazd: Pracownik wykonuje badania w miarę możliwości w godzinach pracy, zachowując za ten czas prawo do wynagrodzenia. Jeśli badania wymagają przejazdu do innej miejscowości, pracownikowi przysługuje zwrot kosztów na zasadach podróży służbowych.

Zasady wydawania skierowań i przechowywania dokumentacji

Skierowanie wydaje pracodawca w dwóch egzemplarzach (dla pracownika i lekarza). Skierowanie na badania musi zawierać rodzaj badania oraz określenie stanowiska pracy. W dokumencie należy podać również opis warunków pracy. Opis ten uwzględnia czynniki niebezpieczne, szkodliwe i uciążliwe wraz z wynikami pomiarów.

Przechowywanie dokumentów w aktach osobowych pracownika:

• Część A: Skierowania i orzeczenia dotyczące badań wstępnych osób przyjmowanych do pracy.
• Część B: Skierowania i orzeczenia z badań okresowych i kontrolnych oraz badań po ustaniu narażenia u zatrudnionego pracownika.
• Część C: Skierowania i orzeczenia z badań po ustaniu narażenia wydane dla byłego pracownika.

Forma orzeczenia lekarskiego i procedura odwoławcza

Badania kończą się orzeczeniem o braku przeciwwskazań lub o istnieniu przeciwwskazań do pracy na danym stanowisku. Od 17 kwietnia 2026 r. orzeczenia mogą być wystawiane w postaci elektronicznej (zapisywane w Systemie Informacji Medycznej i dostępne w Internetowym Koncie Pacjenta), a na żądanie pracownika lub w przypadkach określonych prawem – w postaci papierowej. Niezależnie od formy, orzeczenie musi zostać przekazane pracodawcy.

Tryb odwoławczy:

• Pisemne odwołanie z uzasadnieniem wnosi się w terminie 7 dni od dnia otrzymania orzeczenia, za pośrednictwem jednostki, która je wydała.
• Jednostka medyczna przekazuje odwołanie do właściwego podmiotu odwoławczego (np. wojewódzkiego ośrodka medycyny pracy) w ciągu 7 dni.
• Podmiot odwoławczy przeprowadza badanie w ciągu 14 dni od otrzymania odwołania. Wydane orzeczenie jest ostateczne.

Badania lekarskie przy umowie zlecenia

W przypadku umów cywilnoprawnych zleceniodawca może wymagać poddania się badaniom lekarskim, jeśli przemawia za tym rodzaj pracy i stopień zagrożeń (np. ryzyko wypadku, czynniki szkodliwe). W takiej sytuacji zleceniobiorca ma obowiązek odbyć badania. Kwestie pokrycia kosztów badań powinny być uregulowane bezpośrednio w umowie zlecenia.

Uwaga na sankcje karne: Za nieprzestrzeganie przepisów lub zasad bezpieczeństwa i higieny pracy osoba odpowiedzialna za stan BHP lub kierująca pracownikami/innymi osobami fizycznymi podlega karze grzywny od 2000 zł do 60 000 zł.

Może Cię również zainteresować: Ustawa platformowa trafi do konsultacji

Źródło: OIP w Katowicach